EXPLAINABLE AI (XAI) ASOSIDA ILMIY NATIJALARNING ISHONCHLILIGINI TA’MINLASH
Kalit so‘zlar:
Explainable AI, XAI, LIMEAbstrak
Ushbu maqolada Explainable AI (XAI) texnologiyalarining tabiiy va aniq fanlarda ilmiy natijalarni tahlil qilish va ularning ishonchliligini oshirishdagi roli o‘rganildi. Tadqiqotda LIME va SHAP kabi zamonaviy XAI metodlari qo‘llanilib, modellar natijalarining shaffofligi, xatoliklar darajasi va ekspert baholari bilan mosligi tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, XAI metodlari modellarni 23–30% ga yuqori ishonchlilik bilan ishlashini ta’minlaydi, noto‘g‘ri qarorlar sonini kamaytiradi va ilmiy izlanishlarda ishonch muhitini mustahkamlaydi. Tadqiqot natijalari XAI yondashuvlarini ilmiy tadqiqotlarda samarali vosita sifatida amaliyotga tatbiq etish imkoniyatini ko‘rsatadi. Kelajakda XAI asosida avtomatlashtirilgan ilmiy platformalarni ishlab chiqish ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb vazifa hisoblanadiHavolalar
1. Wickramasinghe, C. S., Marino, D., & Amarasinghe, K. (2023). Explainable artificial intelligence. Frontiers in Computer Science, 5:1291752 — XAI sohasidagi umumiy sharh va muhim kontseptlar.
2. Saarela, M., & Podgorelec, V. (2024). Recent Applications of Explainable AI (XAI): A Systematic Literature Review. Applied Sciences, 14(19):8884 — XAI ning so‘nggi qo‘llanilishi bo‘yicha tizimli tahlil.
3. Schneider, J. (2024). Explainable Generative AI (GenXAI): a survey, conceptualization, and research agenda. Artificial Intelligence Review — Generativ AI va Explainability bo‘yicha yuzaga kelayotgan yondashuvlar.
4. Explainable Artificial Intelligence: Second World Conference, xAI 2024, Valletta, Malta, July 17–19, 2024, Proceedings (2024). Springer — XAI bo‘yicha xalqaro konferensiya materiallari.
5. Explainable Artificial Intelligence: Second World Conference, xAI 2024, Valletta, Malta, July 17–19, 2024, Proceedings, Part III. Springer (2024) — XAI konferensiyasi maqolalari,
metodologiyalar va ilovalar.
6. Altaqhi, Z. M., Pradhan, S., & Aljohani, N. (2025). A Systematic Literature Review of the Latest Advancements in XAI. Technologies, 13(3):93 — XAI sohasidagi 2014–2024 yillardagi yutuqlar va istiqbollar.
7. Ghasemi, A., Hashtarkhani, S., Schwartz, D. L., & Shaban-Nejad, A. (2024). Explainable artificial intelligence in breast cancer detection and risk prediction. arXiv — XAI ni tibbiyot sohasida qo‘llash bo‘yicha tizimli skopinig sharhi.
8. Baniecki, H., & Biecek, P. (2023). Adversarial attacks and defenses in explainable artificial intelligence: A survey. arXiv — XAI metodlaridagi tahdidlar va mudofaa strategiyalari.
9. Nauta, M., Trienes, J., Pathak, S., Nguyen, E., et al. (2023). From Anecdotal Evidence to
Quantitative Evaluation Methods: A Systematic Review on Evaluating Explainable AI. ACM
Computing Surveys — XAI baholash mezonlari va metodlar bo‘yicha tizimli sharh.
10.Explainable and interpretable machine learning and data mining. Data Mining and
Knowledge Discovery, 38 (2024) — XAI va interpretatsiya qilingan mashinalarni o‘rganish bo‘yicha
mehmon muharrirlik maqolasi.