SEHRLI RAQAMLAR FENOMENI: MIF–MAROSIM–FOLKLOR KESISHUVINING NAZARIY VA METODOLOGIK ASOSLARI

Mualliflar

  • Sayfiddinova Munisa Fahriddin qizi ##default.groups.name.author##

Kalit so‘zlar:

sehrli raqamlar, sakrallik, mif–marosim–folklor

Abstrak

Mazkur maqolada folklor matnlarida uchraydigan “sehrli raqamlar” fenomeni mifologik tafakkur, marosimiy amaliyot va folklor poetikasi tizimi doirasida nazariy jihatdan yoritiladi. Raqamlarga sirli va muqaddas mazmun yuklash qadimgi insonning olamni anglashga intilishi, tabiat hodisalarini ramziy modellashtirish hamda ijtimoiy hayotni tartibga soluvchi marosimlar bilan uzviy bog‘liq holda shakllangan. Antropologik va madaniy-tarixiy izlanishlarda sanoq amaliyoti ibtidoiy jamiyatda mantiqiy abstraksiya sifatida emas, balki kollektiv-mistik tasavvurlar bilan qorishgan holda paydo bo‘lgani qayd etiladi. Shu jarayonda ayrim sonlar (3, 4, 5, 7, 9, 12, 40 va b.) real miqdor bildiruvchi birlik bo‘lishdan tashqari, “chegara”, “yakun”, “sinov”, “baraka”, “himoya”, “mukammallik” kabi semantikalarni turg‘un ifodalovchi madaniy kodga aylangan. Semiotic va mifosemiotik yondashuvlar sonni arxaik matnning struktur elementi sifatida talqin qilib, raqamlarning kosmogonik model hamda semantik chegaralovchi belgi sifatida ishlashini asoslaydi. Struktur va poetik funksional tahlilda esa raqamlar syujet-kompozitsion mexanizmning muhim bo‘g‘ini sifatida ko‘riladi: uch martalik urinish, uch sinov, uch vazifa kabi qoliplar ertak va epik matnlar dinamikasini, ritm va esda qolish mexanizmlarini mustahkamlaydi. Maqolada “sehrli raqamlar” va “an’anaviy raqamlar” farqi metodik mezon sifatida ajratilib, o‘zbek hamda ingliz folklori materiallarini qiyosiy o‘rganishda bu farqlashning ilmiy samaradorligi ko‘rsatiladi.

Muallif biografiyasi

  • Sayfiddinova Munisa Fahriddin qizi
    Turan International University o‘qituvchisi

Havolalar

1. Mircea Eliade. The Sacred and the Profane: The Nature of Religion. – New York: Harcourt,

Brace & World, 1959. – P. 86–93, 112–118; James George Frazer. The Golden Bough: A Study in

Magic and Religion. – London: Macmillan, 1922. – P. 227–235, 308–315.

2. Lévy-Bruhl L. Les fonctions mentales dans les sociétés inférieures. – Paris: Alcan, 1910;Tylor

E. B. Primitive Culture. – London: John Murray, 1871; Богораз В. Г. Чукчи. – Л.: Изд-во АН СССР,

1934.оэпического. Избранное. – М.: Прогресс - Культура, 1995. – 624 с.

3. Propp V. Ya. Morphology of the Folktale. Translated by L. Scott. – Austin: University of

Texas Press, 1968. – 158 p.

4. Thompson S. Motif-Index of Folk-Literature: A Classification of Narrative Elements in

Folktales, Ballads, Myths, Fables, Mediaeval Romances, Exempla, Fabliaux, Jest-Books, and Local

Legends. – Rev. and enl. ed. –Bloomington: Indiana University Press, 1955–1958. – Vols. 1–6.

5. Мелетинский Е.М. Поетика мифа. М.,1976.–С.207.

6. Лотман Ю.М. «Договор» и «вручение себя» как архетипические модели культуры//

Лотман Ю. М. Избранные статьи: В 3 т. –Т. 3. – Таллин: Александра, 1993. – 480 с. – С. 345–355.

7. Иванов В. В., Топоров В. Н. Исследования в области славянских древностей: лексика и

мифология. – М.: Наука, 1974. – С. 121–134. Иванов В. В., Топоров В. Н. Славянские языковые

моделирующие семиотические системы. – М.: Наука, 1965. – С. 96–110.

8. Хроленко А. Т. Числительные в разных жанрах фольклора // Научные труды Курского

пединститута. 1972. – т.8 (102). Научно-практические очерки по русскому языку. – Вып. 6. – С.

72–88.

9. Menninger, K. Number Words and Number Symbols: A Cultural History of Numbers.

Cambridge, MA: MIT Press, 1969.

10.Briggs, K. M. A Dictionary of British Folk-Tales in the English Language. London: Routledge,

1970–1971. – Vols. 1–2. – P. ix–xii, 1–15.

11.Zipes, J. Fairy Tale as Myth / Fairy Tale as Social Practice (yoki ertak nazariyasiga oid boshqa

asar). New York: Routledge, turli yillar.

12.Жўраев М. Ўзбек халқ эртакларида “сеҳрли” рақамлар. – Тошкент: Фан, 1991. – Б. 11.

13.Jahongirov G‘. O‘zbek bolalar folklori. – Toshkent: Fan, 1976. – B. 45–47.

14.Жуковская Н.Л. Семантика чисел в кальмыкском эпосе “Джангар” // “Джангар” и

Проблемы эпического творчества тюрко-монгольских народов. - М., 1980. – С.212; Число в

монгольской культуре // Археология, этнография, антропология Монголов. - Новосибирск, 1987

– С. 241–258; Число девять как символ Полноты и завершенности в архаическом мировоззрении

и традиционной культуре (на Монгольском материале) // Шаманизм как религия; генезис,

реконструкция, традиции. - Якутск, 1992. –С.171–183

15.Богораз В. Г. Чукчи. – Ленинград: Издательство АН СССР, 1934. – 631 с.

16.Фролов А. Б. Символика чисел в традиционной культуре. – Санкт-Петербург: Наука,

1997. – 256 с.

17.Ivanova, Z. P. Типични числа в българските народни песни. (maqola).

18.Гизатуллина Л. Р. Нумерологические фразеологические единицы в английском и

татарском языках: автореф. Дис. … канд. Филол. Наук: 10.02.20. – Уфа, 2004. – 4-8 c.

19.Дубровская В. В. Категория количества в лексико-семантическом пространстве

английского языка: дис. … канд. филол. наук: 10.02.04 – германские языки. – М., 2006. – 22-74 c.

20.Жаботинская С. А. Когнитивные и номинативные аспекты класса числительных: На

материале современного английского языка: дис. … доктора филологических наук : 10.02.19 –

Теория языка. – Москва, 1992. –7-15 c.

Yuklab olishlar

Nashr qilingan

2026-03-27